Co to jest równoważny czas pracy?
Równoważny czas pracy to system, który pozwala wydłużyć pracę w wybrane dni lub tygodnie, a w innych odpowiednio ją skrócić albo udzielić dni wolnych. Nie zwiększa on ogólnego limitu godzin. Należy tak planować grafiki, aby w przyjętym okresie rozliczeniowym (z reguły miesięcznym) nie przekroczyć dopuszczalnego wymiaru czasu pracy.
W systemie tym można wydłużyć dobowy wymiar czasu pracy maksymalnie do 12 godzin. Są jednak wyjątki:
- maksymalnie 16 godzin – przy dozorze urządzeń lub częściowym pozostawaniu w pogotowiu do pracy,
- maksymalnie 24 godziny – przy pilnowaniu mienia, ochronie osób oraz w zakładowych strażach pożarnych i służbach ratowniczych.
W obu przypadkach nadal obowiązuje jednak okres rozliczeniowy nie dłuższy niż miesiąc.
W równoważnym systemie pracy należy zachowywać przeciętną tygodniową normę czasu pracy w wymiarze 40 godzin. Ma ona charakter uśredniony dla całego okresu rozliczeniowego. Oznacza to, że w tygodniu można zaplanować nawet 60 godzin pracy (np. 5 x 12 godz.), pod warunkiem że w pozostałych tygodniach będzie ich odpowiednio mniej.
Zgodnie z art. 135 § 1 Kodeksu pracy model można wprowadzić wtedy, gdy uzasadnia to rodzaj pracy lub jej organizacja. Stosuje się go zazwyczaj w:
- branży gastronomicznej i hotelarskiej,
- handlu,
- rolnictwie,
- salonach fryzjerskich i kosmetycznych,
- agencjach ochrony,
- żegludze,
- punktach sprzedaży paliw,
- zakładowych służbach ratowniczych i strażach pożarnych.
Równoważny czas pracy a praca w sobotę i niedzielę
Równoważny system czasu pracy często stosuje się w branżach, gdzie praca w weekendy jest standardem. Dotyczy to m.in. handlu, gastronomii czy ochrony.
W takich sytuacjach liczba dni wolnych udzielonych pracownikowi powinna odpowiadać liczbie niedziel, świąt i dni wolnych wynikających z przeciętnie pięciodniowego tygodnia pracy w danym okresie rozliczeniowym.
Pracownik wykonujący pracę w niedziele lub święta musi otrzymać:
- co najmniej jedną wolną niedzielę raz na 4 tygodnie,
- dzień wolny w okresie 6 dni przed lub 6 dni po każdej niedzieli, w którą pracuje,
- dzień wolny do końca okresu rozliczeniowego za każde święto, w które pracuje,
- dodatek za pracę w niedzielę w systemie równoważnym (100% do wynagrodzenia) – jeśli oddanie dnia wolnego w danym okresie rozliczeniowym nie jest możliwe.
Odpoczynek dobowy i tygodniowy w równoważnym czasie pracy
Przy wydłużonej normie dobowej należy zapewnić pracownikowi odpoczynek trwający co najmniej tyle godzin, ile przepracował. Jeśli norma nie była wydłużona, należy mu się przynajmniej 11 godzin odpoczynku dobowego.
Pamiętać trzeba także o nieprzerwanym odpoczynku tygodniowym. Musi on wynieść minimum 35 godzin w każdym tygodniu.
Kto nie może pracować w systemie równoważnym?
Pracy w systemie równoważnym nie mogą podejmować kobiety w ciąży, pracownicy opiekujący się małym dzieckiem i narażeni na czynniki szkodliwe dla zdrowia. Warto więc zapamiętać, że dobowy wymiar czasu pracy wynosi maksymalnie 8 godzin w przypadku:
- pracowników zatrudnionych na stanowiskach pracy, na których występują przekroczenia dopuszczalnych stężeń lub natężeń czynników szkodliwych dla zdrowia,
- pracownic w ciąży,
- pracowników sprawujących opiekę nad dzieckiem do 4. roku życia (jeśli nie wyrażą zgody na wydłużenie normy dobowej).
Okres rozliczeniowy w równoważnym czasie pracy
Standardowy okres rozliczeniowy w równoważnym czasie pracy wynosi 1 miesiąc. Można go jednak wydłużyć:
- do 3 miesięcy – w szczególnie uzasadnionych przypadkach,
- do 4 miesięcy – przy pracach zależnych od pory roku lub warunków atmosferycznych,
- do 12 miesięcy – gdy pozwalają na to przyczyny obiektywne, techniczne lub organizacyjne.
Równoważny czas pracy a zwolnienie lekarskie
Jeśli pracownik zachoruje i przedstawi w pracy zwolnienie lekarskie, jego nieobecność będzie usprawiedliwiona. Pracodawca musi uwzględnić ją przy rozliczaniu czasu pracy w danym okresie. Dni choroby nie wliczają się do wymiaru czasu pracy, który zatrudniony ma do przepracowania.
Pamiętaj jednak, że choroba ani urlop nie dają podstawy do zmiany wcześniej ustalonego harmonogramu pracy w systemie równoważnym. Zaplanowany grafik pozostaje w mocy.
Równoważny czas pracy a urlop
W systemie równoważnym pracownik ma takie samo prawo do urlopu wypoczynkowego jak w podstawowym systemie czasu pracy. Przysługuje mu 20 albo 26 dni urlopu rocznie, w zależności od stażu. Każdy dzień urlopu odpowiada 8 godzinom pracy, nawet jeśli na co dzień zatrudniony pracuje po 12 lub 16 godzin.
Z tego powodu rozliczanie urlopu w systemie równoważnym odbywa się najczęściej w godzinach, a nie wyłącznie w dniach. Pracodawca ustala pulę godzin urlopowych, a następnie odejmuje z niej tyle godzin pracy, ile przypadło w dniu, w którym pracownik korzysta z wolnego.
Równoważny czas pracy a nadgodziny
W systemie równoważnym nadgodziny powstają wtedy, gdy w okresie rozliczeniowym zatrudniony przepracuje więcej godzin, niż przewidywał jego harmonogram. Nie ma więc znaczenia, że jego doba pracownicza w systemie równoważnym pozwalała na jeszcze dłuższą pracę. Liczy się to, co zostało zaplanowane w grafiku.
Nadgodziny można jednak zlecić pracownikowi wyłącznie w dwóch sytuacjach:
- prowadzenie akcji ratowniczej w celu ochrony życia, zdrowia, mienia lub środowiska albo usuwanie awarii,
- szczególne potrzeby pracodawcy.
Za pracę w godzinach nadliczbowych pracownikowi przysługuje dodatek do wynagrodzenia. Obowiązują tu takie same zasady jak w podstawowym systemie czasu pracy.
Jak wprowadzić równoważny czas pracy w przedsiębiorstwie?
Jeśli pracodawca zmienia system czasu pracy w firmie, musi to jasno uregulować w przepisach wewnętrznych. Informację o obowiązujących zasadach można zamieścić w:
- układzie zbiorowym pracy,
- regulaminie pracy,
- obwieszczeniu – jeśli w zakładzie nie obowiązuje układ zbiorowy i nie trzeba tworzyć regulaminu (np. w firmach zatrudniających mniej niż 50 pracowników).
W dokumencie należy wskazać przede wszystkim:
- ilu pracowników obejmie równoważny system czasu pracy,
- jaki będzie dobowy wymiar godzin (może się różnić w zależności od dnia),
- w jaki sposób i kiedy nastąpi równoważenie przekroczeń normy dobowej,
- jaki okres rozliczeniowy zostanie przyjęty.
Jak zaplanować grafik przy równoważnym systemie czasu pracy?
Planowanie czasu pracy w systemie równoważnym wymaga przede wszystkim zrównoważenia dłuższych dni pracy krótszymi lub wolnymi, tak aby nie przekroczyć dopuszczalnych norm.
W każdym okresie rozliczeniowym należy sporządzić osobny harmonogram dla każdego pracownika. W takim grafiku uwzględnia się:
- godziny rozpoczęcia i zakończenia pracy w poszczególnych dniach,
- dni wolne wraz z podaniem przyczyny (np. z tytułu przeciętnie pięciodniowego tygodnia pracy, w zamian za pracę w niedzielę lub święto albo jako rekompensatę za przekroczenie normy dobowej w innym dniu).
Harmonogram pracy trzeba ustalić na minimum miesiąc. Powinien zostać przekazany pracownikom w formie pisemnej lub elektronicznej najpóźniej 7 dni przed rozpoczęciem pracy w okresie, którego dotyczy.
Równoważny czas pracy – podsumowanie
System równoważny pozwala firmie na elastyczne zarządzanie personelem, ale wymaga dobrej organizacji pracy i znajomości przepisów. Trzeba wiedzieć, ile godzin w tygodniu można przeciętnie zaplanować i jak prawidłowo rozliczać wydłużone doby. Pozwala to uniknąć poważnych błędów przy planowaniu grafiku.
Taki model sprawdza się w branżach, które charakteryzują się zmiennym zapotrzebowaniem na pracę. Powszechnym zjawiskiem jest więc równoważny czas pracy w służbie zdrowia, ochronie czy też wśród pracowników zakładowych straży pożarnych. Często stosuje się go w firmach, w których występuje praca zmianowa.
Warto też pamiętać o zależności między równoważnym czasem pracy a pracą w święta i niedziele. Wymaga ona prawidłowego udzielania dni wolnych i zapewnienia pracownikowi należytego odpoczynku dobowego oraz tygodniowego.
Przykłady równoważnego czasu pracy pokazują jednak, że może to być rozwiązanie skuteczne i satysfakcjonujące dla obu stron – jeśli tylko stosuje się je świadomie i zgodnie z przepisami.
min.
